Sevr Antlaşması Neden Geç İmzalandı? Siyasi Çıkarlar, Güç Mücadelesi ve Osmanlı Devleti'nin Çaresizliği Konuya Kişisel Bir Bakış: Bir Antlaşmanın Gecikmesi Bize Ne Anlatıyor? Tarihi okurken beni en çok düşündüren konulardan biri, bir devletin yenilgiyi kabul etmesiyle o yenilginin resmî bir belgeye dönüşmesi arasında geçen zamandır. Sevr Antlaşması da bu açıdan oldukça dikkat çekici bir örnek. Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıkmış, topraklarının geleceği belirsizleşmiş ve başkent İstanbul fiilen İtilaf Devletleri'nin denetimine girmişti. Buna rağmen Sevr Antlaşması, savaşın bitiminden hemen sonra imzalanmadı. Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918'de imzalanırken Sevr ancak 10 Ağustos 1920'de kabul edildi. Bu iki tarih arasındaki yaklaşık yirmi bir aylık süre, ilk bakışta diplomatik bir gecikme gibi görünebilir. Ancak meseleye biraz daha yakından bakınca karşımıza yalnızca Osmanlı'nın karar verememesi çıkmıyor. İngiltere, Fransa, İtalya ve Yunanistan arasındaki çıkar çatışmaları, Anadolu'da gelişen Millî Mücadele, Paris Barış Konferansı'ndaki pazarlıklar ve Osmanlı yönetiminin meşruiyet sorunu bu gecikmenin temel nedenleri arasında bulunuyor. Kendi adıma, bu konuyu değerlendirirken en önemli noktanın şu olduğunu düşünüyorum: Sevr'in geç imzalanması, yalnızca Osmanlı Devleti'nin zayıflığını değil, galip devletlerin bile istedikleri düzeni kurmakta ne kadar zorlandıklarını gösteriyor. Bir savaşı kazanmak başka, savaş sonrasında herkesin kabul edeceği veya en azından uygulanabilir bir siyasi düzen kurmak bambaşka bir meseledir. 1. Mondros'tan Sevr'e Uzanan Süreç: Neden Hemen Bir Barış Antlaşması İmzalanmadı? Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi'ni imzaladı. Bu belge, savaştan çekilmeyi ve ordunun önemli ölçüde terhis edilmesini öngörüyordu. Ayrıca İtilaf Devletleri'ne güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıktığında stratejik noktaları işgal etme imkânı tanıyan 7. madde gibi hükümler içeriyordu. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Mondros bir ateşkes anlaşmasıydı; Sevr ise savaş sonrasında Osmanlı topraklarının siyasi, askerî ve ekonomik geleceğini belirlemeyi amaçlayan kapsamlı bir barış antlaşmasıydı. Dolayısıyla iki belgenin aynı anda hazırlanması beklenemezdi. Üstelik Osmanlı toprakları, galip devletler açısından sıradan bir mesele değildi. İstanbul ve Boğazlar, Doğu Akdeniz, Orta Doğu, petrol bölgeleri ve Anadolu üzerinden kurulabilecek ulaşım bağlantıları büyük stratejik önem taşıyordu. İngiltere'nin imparatorluk yollarını ve Orta Doğu'daki konumunu güvenceye alma isteği, Fransa'nın Suriye ve çevresindeki çıkarları, İtalya'nın Anadolu üzerindeki beklentileri ve Yunanistan'ın toprak kazanma hedefleri birbirleriyle her zaman örtüşmüyordu. Bu nedenle gecikmeyi yalnızca Osmanlı heyetinin yavaşlığıyla açıklamak tarihsel gerçekliği eksik değerlendirmek olur. İtilaf Devletleri, Osmanlı'nın geleceği konusunda ortak bir baskı politikası izleseler de hangi bölgenin kimin kontrolüne gireceği, hangi devletin ne kadar güç kazanacağı ve ortaya çıkacak düzenin nasıl korunacağı konusunda anlaşmazlıklar yaşıyordu. Kaynak açısından bakıldığında, The Treaties of Peace 1919–1923 başlıklı, İngiliz Dışişleri Bakanlığı belgelerini de içeren diplomatik belge derlemeleri ile Margaret MacMillan'ın Paris 1919: Six Months That Changed the World adlı çalışması, savaş sonrası düzenin nasıl pazarlıklar ve çıkar çatışmaları içinde şekillendiğini anlamak bakımından önemlidir. Bu tür kaynaklar, barış görüşmelerinin yalnızca mağlup devletlere şart dayatılmasından ibaret olmadığını; galiplerin kendi aralarında da mücadele ettiğini ortaya koyar. 2. İtilaf Devletlerinin Çıkar Çatışmaları: Gecikmenin En Önemli Nedenlerinden Biri Sevr'in gecikmesinin arkasındaki temel etkenlerden biri, İtilaf Devletleri'nin Osmanlı toprakları konusunda ortak ve değişmez bir plana sahip olmamalarıydı. Savaş sırasında yapılan gizli anlaşmalar, savaş sonrasındaki siyasi gelişmeler ve devletlerin değişen öncelikleri, uygulanacak çözümün sürekli tartışılmasına yol açtı. İngiltere açısından İstanbul ve Boğazların güvenliği, Hindistan'a uzanan imparatorluk bağlantıları ve Orta Doğu'daki nüfuz önemliydi. Fransa ise Suriye ve Lübnan başta olmak üzere bölgedeki siyasi ve ekonomik çıkarlarını korumak istiyordu. İtalya, 1917 tarihli Saint-Jean-de-Maurienne düzenlemesinde kendisine vaat edildiğini düşündüğü Anadolu bölgelerinde nüfuz kurmayı bekliyordu. Yunanistan ise Megali İdea çerçevesinde İzmir ve çevresinde genişlemeyi hedefliyordu. Bu hedeflerin aynı harita üzerinde birbiriyle çatışması kaçınılmazdı. Örneğin İzmir'in Yunan kuvvetlerince 15 Mayıs 1919'da işgal edilmesi, İtalya'nın bölgedeki beklentilerini ve İtilaf Devletleri arasındaki rekabeti daha da belirginleştirdi. İtalya'nın bu gelişmeye duyduğu tepki, galipler arasında tam bir uzlaşma bulunmadığını gösteren örneklerden biridir. Burada eleştirel olarak sorulması gereken soru şudur: Eğer İtilaf Devletleri savaşın sonunda Osmanlı topraklarının geleceği konusunda gerçekten tam bir uzlaşmaya sahip olsaydı, neden bu kadar çok görüşme, pazarlık ve yeniden değerlendirme yapılması gerekti? Bana göre cevap, savaşın askerî sonucunun diplomatik sorunları ortadan kaldırmamasında yatıyor. Galip devletler Osmanlı'nın gücünü sınırlamak konusunda büyük ölçüde ortaklaşmışlardı; fakat bundan kimin ne kadar kazanç sağlayacağı konusunda aynı ölçüde birleşemiyorlardı. Bununla birlikte, bütün gecikmeyi yalnızca büyük devletlerin anlaşmazlıklarına bağlamak da doğru olmaz. Anadolu'da gelişen direniş hareketi, Osmanlı yönetiminin karar alma kapasitesi ve uluslararası kamuoyundaki tartışmalar da sürecin yönünü etkiledi. Yani gecikme, birbirini besleyen birden fazla nedenin sonucuydu. 3. Paris Barış Konferansı ve Osmanlı Dosyasının Karmaşıklığı 18 Ocak 1919'da başlayan Paris Barış Konferansı, Birinci Dünya Savaşı sonrasında yeni uluslararası düzenin kurulması açısından belirleyici bir toplantıydı. Ancak konferansta ele alınan sorunların sayısı oldukça fazlaydı. Almanya'nın geleceği, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun dağılması, yeni devletlerin sınırları, savaş tazminatları ve Milletler Cemiyeti'nin kurulması gibi konular gündemdeydi. Osmanlı meselesi de bu karmaşık gündemin parçalarından biriydi. Fakat Osmanlı topraklarının paylaşılması, Avrupa'daki sınırların belirlenmesinden daha geniş sonuçlar doğurabilecek nitelikteydi. Etnik ve dinî çeşitlilik, tarihsel hak iddiaları, stratejik geçiş yolları ve bölgesel nüfuz mücadeleleri, hazırlanacak antlaşmanın kapsamını genişletiyordu. ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın ulusların kendi geleceklerini belirlemesi fikrini öne çıkarması da tartışmaları etkiledi. Ancak bu ilke her yerde aynı biçimde uygulanmadı. Büyük devletlerin güvenlik ve çıkar hesapları, kendi kaderini tayin söylemiyle zaman zaman çelişti. Osmanlı coğrafyasında yaşayan farklı toplulukların talepleri de birbirleriyle her zaman uyuşmuyordu. Burada önemli bir eleştiri noktası var: Bir halkın kendi geleceğini belirlemesi ilkesi savunuluyorsa, bu ilke yalnızca güçlü devletlerin siyasi hedefleriyle örtüştüğü durumlarda mı geçerli sayılmalıydı? Aynı coğrafyada birden fazla topluluk farklı gelecek tasavvurlarına sahip olduğunda karar nasıl verilmeliydi? Bu soruların kolay cevapları yoktur. Ancak tarihsel olayları değerlendirirken dönemin karar alıcılarının yalnızca diplomatik belgelerine değil, bu belgelerin hangi güç ilişkileri içinde hazırlandığına da bakmak gerekir. Paris Barış Konferansı, idealist ilkelerle büyük devletlerin somut çıkarlarının sık sık karşı karşıya geldiği bir süreçti. Sevr'in hazırlanmasının uzaması, bu çelişkilerin çözülmesinin ne kadar güç olduğunu ortaya koydu. Osmanlı topraklarının geleceği konusunda karar vermek, yalnızca bir metin yazmak değil; birbirinden farklı siyasi talepleri, askerî gerçekleri ve uluslararası güç dengelerini aynı çerçeveye oturtmaya çalışmaktı.
4. Millî Mücadele'nin Yükselişi: Sevr'in İmzalanmasını Geciktiren ve Şartlarını Belirleyen Güç
Sevr'in neden geç imzalandığını açıklarken Anadolu'daki direnişi göz ardı etmek mümkün değildir. Çünkü Osmanlı Devleti'nin geleceği hakkında karar vermek isteyen İtilaf Devletleri, karşılarında giderek güçlenen bir siyasi ve askerî hareket buldular.
Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıyla gelişen süreç, kısa sürede yalnızca askerî bir direniş olmaktan çıktı. Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas kongreleri, ardından Misak-ı Millî'nin kabulü, Anadolu hareketinin siyasi hedeflerini belirginleştirdi. Özellikle Misak-ı Millî, ülkenin geleceği hakkında karar verme hakkının yabancı devletlerin iradesine bırakılamayacağı düşüncesini somutlaştırdı.
Bu noktada bir tarihsel ayrıntıyı vurgulamak gerekiyor. Sevr Antlaşması, 10 Ağustos 1920'de imzalandığında Millî Mücadele çoktan başlamıştı. Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de açılmış, Ankara'da yeni bir siyasi otorite ortaya çıkmıştı. Dolayısıyla antlaşma, bütün Osmanlı ülkesinin tartışmasız temsilcisi olduğu varsayılan bir yönetimle değil, meşruiyeti ve ülke üzerindeki hâkimiyeti tartışmalı hâle gelmiş bir İstanbul yönetimiyle imzalandı.
TBMM'nin resmî tarih anlatımında da Mondros sonrasında başlayan işgallerin Anadolu'daki bağımsızlık hareketini güçlendirdiği, İstanbul'un 16 Mart 1920'de işgal edilmesinin ve Meclis-i Mebusan'ın dağıtılmasının Ankara'da yeni bir meclisin kurulmasına zemin hazırladığı belirtilir. Bu kronoloji, Sevr'in yalnızca diplomatik pazarlıkların sonunda değil, Osmanlı egemenliğinin iki farklı siyasi merkez arasında tartışıldığı bir dönemde imzalandığını gösterir. Kaynak: TBMM, tarihçe ve Millî Mücadele anlatımı.
4. Millî Mücadele'nin Yükselişi: Sevr'in İmzalanmasını Geciktiren ve Şartlarını Belirleyen Güç
Sevr'in neden geç imzalandığını açıklarken Anadolu'daki direnişi göz ardı etmek mümkün değildir. Çünkü Osmanlı Devleti'nin geleceği hakkında karar vermek isteyen İtilaf Devletleri, karşılarında giderek güçlenen bir siyasi ve askerî hareket buldular.
Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıyla gelişen süreç, kısa sürede yalnızca askerî bir direniş olmaktan çıktı. Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas kongreleri, ardından Misak-ı Millî'nin kabulü, Anadolu hareketinin siyasi hedeflerini belirginleştirdi. Özellikle Misak-ı Millî, ülkenin geleceği hakkında karar verme hakkının yabancı devletlerin iradesine bırakılamayacağı düşüncesini somutlaştırdı.
Bu noktada bir tarihsel ayrıntıyı vurgulamak gerekiyor. Sevr Antlaşması, 10 Ağustos 1920'de imzalandığında Millî Mücadele çoktan başlamıştı. Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de açılmış, Ankara'da yeni bir siyasi otorite ortaya çıkmıştı. Dolayısıyla antlaşma, bütün Osmanlı ülkesinin tartışmasız temsilcisi olduğu varsayılan bir yönetimle değil, meşruiyeti ve ülke üzerindeki hâkimiyeti tartışmalı hâle gelmiş bir İstanbul yönetimiyle imzalandı.
TBMM'nin resmî tarih anlatımında da Mondros sonrasında başlayan işgallerin Anadolu'daki bağımsızlık hareketini güçlendirdiği, İstanbul'un 16 Mart 1920'de işgal edilmesinin ve Meclis-i Mebusan'ın dağıtılmasının Ankara'da yeni bir meclisin kurulmasına zemin hazırladığı belirtilir. Bu kronoloji, Sevr'in yalnızca diplomatik pazarlıkların sonunda değil, Osmanlı egemenliğinin iki farklı siyasi merkez arasında tartışıldığı bir dönemde imzalandığını gösterir. Kaynak: TBMM, tarihçe ve Millî Mücadele anlatımı.