Sitem Duymak Ne Demek? Anlamı, Kökeni ve Günümüzdeki Yeri
Sitem Duymak Ne Demek? İlk Bakışta Basit, Aslında Duygusal Bir İfade
Birinin “Sana sitem ettim ama yanlış anlama” dediğini ya da “Bana karşı sitem duyuyor” ifadesini duyduğumda, bu kelimenin yalnızca “kırılmak” anlamına gelmediğini düşünüyorum. Çünkü sitemin içinde aynı anda kırgınlık, beklenti, yakınlık ve bazen de hâlâ devam eden bir bağ bulunuyor. İnsan çoğu zaman hiç önemsemediği birine sitem etmiyor. Tam tersine, karşı taraftan bir şey beklediği için yaşadığı hayal kırıklığını dile getiriyor.
Günlük konuşmada “sitem duymak”, bir kişinin başka birinin davranışı, ilgisizliği, ihmali veya sözleri nedeniyle içinde kırgınlık ve hafif bir serzeniş hissetmesi anlamına gelir. “Sana sitemim var” dendiğinde aslında çoğu zaman söylenmek istenen şudur: “Yaptığın şey beni üzdü ve senden bunu beklemiyordum.”
Buradaki önemli ayrıntı, sitemin doğrudan öfkeyle aynı şey olmamasıdır. Öfke daha sert ve çatışmacı olabilirken sitemde genellikle ilişkinin korunmasına yönelik bir beklenti vardır. İnsan, karşısındaki kişiye hâlâ değer verdiği için yaşadığı kırgınlığı dile getirme ihtiyacı hisseder.
“Sitem” Kelimesinin Tarihsel ve Dilsel Kökeni
“Sitem” Türkçeye Farsçadan geçmiş kelimelerden biridir. Farsçada “sitem” kavramı genel olarak eziyet, haksızlık veya incitici davranış gibi anlam alanlarına sahipken Türkçede zaman içinde daha farklı ve duygusal bir kullanım kazanmıştır.
Türkçedeki kullanımına baktığımızda kelimenin özellikle edebî metinlerde sevgiliye, dosta veya yakın bir kişiye yönelik kırgınlığı anlatmak için kullanıldığını görüyoruz. Divan edebiyatından halk şiirine kadar uzanan geniş bir gelenekte sevilen kişiye karşı duyulan kırgınlık çoğu zaman açık bir öfke biçiminde değil, sitem şeklinde ifade edilmiştir.
Bunun önemli bir kültürel tarafı var. Sitem, yalnızca bir duygunun değil, ilişkisel beklentinin de dili haline gelmiş durumda. Bir insanın “Beni aramadın” demesi basit bir bilgi aktarımı olabilir. Fakat “Bunca zamandır bir kez bile aramadın” demesi sitem içerebilir. İkinci cümlede olaydan daha fazlası vardır: “Ben senden bunu bekliyordum.”
Bu nedenle sitem kelimesinin tarihsel gelişimini yalnızca sözlük anlamının değişmesi olarak görmek bana eksik geliyor. Türkçede aile, dostluk, aşk ve komşuluk ilişkilerinin ifade biçimleriyle birlikte düşünmek gerekiyor.
Sitem Duymak ile Kırılmak, Küsmek ve Şikâyet Etmek Arasındaki Fark
Bu kavramlar birbirine yakın olsa da aynı şeyi anlatmaz.
Kırılmak, yaşanan bir davranışın kişide yarattığı incinme duygusudur. Kişi bunu karşı tarafa söylemeyebilir.
Sitem etmek, bu kırgınlığı karşı tarafa belli etmek veya dile getirmektir.
Küsmek, iletişimi azaltma ya da kesme şeklinde ortaya çıkabilen bir tepki biçimidir.
Şikâyet etmek ise daha çok bir durumdan memnuniyetsizliği ifade eder ve mutlaka duygusal yakınlık gerektirmez.
Örneğin iş yerinde bir yöneticinin toplantıyı sürekli geç başlatmasından şikâyet edebilirsiniz. Ancak yakın arkadaşınız doğum gününüzü hatırlamadığında “Bunu senden hiç beklemezdim” demeniz siteme daha yakındır.
Bence sitemin en ayırt edici özelliği beklenti kavramıdır. Sitemin arkasında çoğu zaman “Senin davranışın benim için önemliydi” mesajı vardır.
Sitem Neden Ortaya Çıkar? Beklentiler ve Hayal Kırıklığı
İnsan ilişkilerinin önemli bir bölümü açıkça konuşulmayan beklentiler üzerine kuruluyor. Arkadaşımızın bizi önemli bir günde aramasını, partnerimizin bizi dinlemesini, ailemizin zor zamanımızda yanımızda olmasını bekliyoruz. Fakat bu beklentilerin tamamını önceden söylemiyoruz.
Sorun da burada başlıyor.
Karşımızdaki insan bizim zihnimizdeki beklentiyi bilmiyorsa, onun davranışını kendi ölçülerimizle değerlendirmeye başlayabiliyoruz. Sonrasında ortaya “Ben olsam yapardım” düşüncesi çıkıyor.
Sitemin önemli bir kısmının aslında bu karşılaştırmadan doğduğunu düşünüyorum. Kişi “Ben senin için bunu yaptım, sen neden benim için yapmadın?” diye düşündüğünde, ilişki bir tür karşılıklılık hesabına dönüşebiliyor.
Oysa insanlar aynı sevgiyi, ilgiyi veya dostluğu aynı biçimde göstermiyor. Bir kişi sık sık mesaj atarak ilgisini gösterirken başka biri ihtiyaç olduğunda fiziksel olarak yanında bulunmayı tercih edebilir.
Dolayısıyla sitem bazen gerçek bir ilgisizliğin sonucu olurken bazen de iletişim tarzlarının uyuşmamasından kaynaklanabilir.
Erkekler ve Kadınlar Sitemi Nasıl Farklı Yaşayabilir?
Burada dikkatli olmak gerekiyor. “Erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” şeklindeki kesin ifadeler hem bilimsel açıdan sorunlu hem de bireysel farklılıkları görmezden gelir. Cinsiyetler arasında ortalama bazı iletişim ve sosyal davranış farklılıkları üzerine araştırmalar bulunsa da bireyler arasındaki çeşitlilik çoğu zaman çok büyüktür.
Yine de forum tartışması açısından iki farklı eğilim üzerinden düşünmek faydalı olabilir.
Bazı erkekler, özellikle yetiştirilme biçimleri gereği, ilişkisel sorunları çözülmesi gereken bir problem gibi ele alabiliyor. Böyle bir kişi “Sitemin varsa söyle, ne yapmam gerektiğini bilmek istiyorum” diyebilir. Dolayısıyla duygunun kendisinden ziyade çözüm ve sonuç üzerinde yoğunlaşabilir.
Bazı kadınlarda ise sosyal bağın korunması, duygunun paylaşılması ve karşı tarafın kendisini anladığını hissetmesi daha belirgin olabilir. Bu durumda “Bunu nasıl düzeltebiliriz?” sorusundan önce “Neden böyle hissettiğimi anlıyor musun?” sorusu önem kazanabilir.
Ama bunun tersinin de son derece mümkün olduğunu unutmamak gerekiyor. Empatik ve duygusal iletişim kullanan erkekler olduğu gibi, sorunlara doğrudan çözüm arayan kadınlar da vardır.
Bana göre asıl ayrım cinsiyetten çok kişilik, aile kültürü, yaş, eğitim, ilişki deneyimleri ve iletişim alışkanlıkları üzerinden kurulmalı.
Sitemin Psikolojik Tarafı: “Beni Görmeni İstiyorum” Mesajı
Sitemin altında çoğu zaman açıkça söylenmeyen bir ihtiyaç bulunabilir: görülmek, önemsenmek, anlaşılmak veya değerli hissetmek.
Bir insan “Üç gündür mesajımı cevaplamadın” dediğinde görünürde konuşulan şey mesajdır. Fakat asıl mesele bazen mesaj değil, “Beni önemsiyor musun?” sorusudur.
Bu nedenle sitemi yalnızca negatif bir duygu olarak değerlendirmek bana doğru gelmiyor. Sitem bazen ilişkinin onarılması için bir fırsat yaratabilir. Kişi rahatsız olduğu şeyi dile getiriyor ve karşı taraf da savunmaya geçmek yerine dinliyorsa, ilişkinin sınırları ve beklentileri daha açık hale gelebilir.
Ancak sitem sürekli tekrarlandığında başka bir sorun ortaya çıkar. Her olayın geçmişteki bütün kırgınlıkları yeniden gündeme getirmesi, ilişkinin iletişimden çok hesaplaşmaya dönüşmesine neden olabilir.
Bu noktada sitem ile duygusal manipülasyon arasındaki sınırı da düşünmek gerekir. “Beni üzdün” demek başka, karşı tarafı suçluluk duygusuyla sürekli kontrol etmeye çalışmak başkadır.
Sosyal Medya Çağında Sitemin Değişen Biçimi
Sosyal medya sitemin ifade edilme biçimini ciddi şekilde değiştirdi. Eskiden bir kırgınlık doğrudan telefonla veya yüz yüze konuşulurken bugün sosyal medya paylaşımı üzerinden dolaylı biçimde aktarılabiliyor.
“Bazı insanlar değer verdiklerinin kıymetini kaybedince anlıyor.”
“Kimseye verdiğin değeri hak ettiğinden fazla verme.”
Sitem Duymak Ne Demek? İlk Bakışta Basit, Aslında Duygusal Bir İfade
Birinin “Sana sitem ettim ama yanlış anlama” dediğini ya da “Bana karşı sitem duyuyor” ifadesini duyduğumda, bu kelimenin yalnızca “kırılmak” anlamına gelmediğini düşünüyorum. Çünkü sitemin içinde aynı anda kırgınlık, beklenti, yakınlık ve bazen de hâlâ devam eden bir bağ bulunuyor. İnsan çoğu zaman hiç önemsemediği birine sitem etmiyor. Tam tersine, karşı taraftan bir şey beklediği için yaşadığı hayal kırıklığını dile getiriyor.
Günlük konuşmada “sitem duymak”, bir kişinin başka birinin davranışı, ilgisizliği, ihmali veya sözleri nedeniyle içinde kırgınlık ve hafif bir serzeniş hissetmesi anlamına gelir. “Sana sitemim var” dendiğinde aslında çoğu zaman söylenmek istenen şudur: “Yaptığın şey beni üzdü ve senden bunu beklemiyordum.”
Buradaki önemli ayrıntı, sitemin doğrudan öfkeyle aynı şey olmamasıdır. Öfke daha sert ve çatışmacı olabilirken sitemde genellikle ilişkinin korunmasına yönelik bir beklenti vardır. İnsan, karşısındaki kişiye hâlâ değer verdiği için yaşadığı kırgınlığı dile getirme ihtiyacı hisseder.
“Sitem” Kelimesinin Tarihsel ve Dilsel Kökeni
“Sitem” Türkçeye Farsçadan geçmiş kelimelerden biridir. Farsçada “sitem” kavramı genel olarak eziyet, haksızlık veya incitici davranış gibi anlam alanlarına sahipken Türkçede zaman içinde daha farklı ve duygusal bir kullanım kazanmıştır.
Türkçedeki kullanımına baktığımızda kelimenin özellikle edebî metinlerde sevgiliye, dosta veya yakın bir kişiye yönelik kırgınlığı anlatmak için kullanıldığını görüyoruz. Divan edebiyatından halk şiirine kadar uzanan geniş bir gelenekte sevilen kişiye karşı duyulan kırgınlık çoğu zaman açık bir öfke biçiminde değil, sitem şeklinde ifade edilmiştir.
Bunun önemli bir kültürel tarafı var. Sitem, yalnızca bir duygunun değil, ilişkisel beklentinin de dili haline gelmiş durumda. Bir insanın “Beni aramadın” demesi basit bir bilgi aktarımı olabilir. Fakat “Bunca zamandır bir kez bile aramadın” demesi sitem içerebilir. İkinci cümlede olaydan daha fazlası vardır: “Ben senden bunu bekliyordum.”
Bu nedenle sitem kelimesinin tarihsel gelişimini yalnızca sözlük anlamının değişmesi olarak görmek bana eksik geliyor. Türkçede aile, dostluk, aşk ve komşuluk ilişkilerinin ifade biçimleriyle birlikte düşünmek gerekiyor.
Sitem Duymak ile Kırılmak, Küsmek ve Şikâyet Etmek Arasındaki Fark
Bu kavramlar birbirine yakın olsa da aynı şeyi anlatmaz.
Kırılmak, yaşanan bir davranışın kişide yarattığı incinme duygusudur. Kişi bunu karşı tarafa söylemeyebilir.
Sitem etmek, bu kırgınlığı karşı tarafa belli etmek veya dile getirmektir.
Küsmek, iletişimi azaltma ya da kesme şeklinde ortaya çıkabilen bir tepki biçimidir.
Şikâyet etmek ise daha çok bir durumdan memnuniyetsizliği ifade eder ve mutlaka duygusal yakınlık gerektirmez.
Örneğin iş yerinde bir yöneticinin toplantıyı sürekli geç başlatmasından şikâyet edebilirsiniz. Ancak yakın arkadaşınız doğum gününüzü hatırlamadığında “Bunu senden hiç beklemezdim” demeniz siteme daha yakındır.
Bence sitemin en ayırt edici özelliği beklenti kavramıdır. Sitemin arkasında çoğu zaman “Senin davranışın benim için önemliydi” mesajı vardır.
Sitem Neden Ortaya Çıkar? Beklentiler ve Hayal Kırıklığı
İnsan ilişkilerinin önemli bir bölümü açıkça konuşulmayan beklentiler üzerine kuruluyor. Arkadaşımızın bizi önemli bir günde aramasını, partnerimizin bizi dinlemesini, ailemizin zor zamanımızda yanımızda olmasını bekliyoruz. Fakat bu beklentilerin tamamını önceden söylemiyoruz.
Sorun da burada başlıyor.
Karşımızdaki insan bizim zihnimizdeki beklentiyi bilmiyorsa, onun davranışını kendi ölçülerimizle değerlendirmeye başlayabiliyoruz. Sonrasında ortaya “Ben olsam yapardım” düşüncesi çıkıyor.
Sitemin önemli bir kısmının aslında bu karşılaştırmadan doğduğunu düşünüyorum. Kişi “Ben senin için bunu yaptım, sen neden benim için yapmadın?” diye düşündüğünde, ilişki bir tür karşılıklılık hesabına dönüşebiliyor.
Oysa insanlar aynı sevgiyi, ilgiyi veya dostluğu aynı biçimde göstermiyor. Bir kişi sık sık mesaj atarak ilgisini gösterirken başka biri ihtiyaç olduğunda fiziksel olarak yanında bulunmayı tercih edebilir.
Dolayısıyla sitem bazen gerçek bir ilgisizliğin sonucu olurken bazen de iletişim tarzlarının uyuşmamasından kaynaklanabilir.
Erkekler ve Kadınlar Sitemi Nasıl Farklı Yaşayabilir?
Burada dikkatli olmak gerekiyor. “Erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” şeklindeki kesin ifadeler hem bilimsel açıdan sorunlu hem de bireysel farklılıkları görmezden gelir. Cinsiyetler arasında ortalama bazı iletişim ve sosyal davranış farklılıkları üzerine araştırmalar bulunsa da bireyler arasındaki çeşitlilik çoğu zaman çok büyüktür.
Yine de forum tartışması açısından iki farklı eğilim üzerinden düşünmek faydalı olabilir.
Bazı erkekler, özellikle yetiştirilme biçimleri gereği, ilişkisel sorunları çözülmesi gereken bir problem gibi ele alabiliyor. Böyle bir kişi “Sitemin varsa söyle, ne yapmam gerektiğini bilmek istiyorum” diyebilir. Dolayısıyla duygunun kendisinden ziyade çözüm ve sonuç üzerinde yoğunlaşabilir.
Bazı kadınlarda ise sosyal bağın korunması, duygunun paylaşılması ve karşı tarafın kendisini anladığını hissetmesi daha belirgin olabilir. Bu durumda “Bunu nasıl düzeltebiliriz?” sorusundan önce “Neden böyle hissettiğimi anlıyor musun?” sorusu önem kazanabilir.
Ama bunun tersinin de son derece mümkün olduğunu unutmamak gerekiyor. Empatik ve duygusal iletişim kullanan erkekler olduğu gibi, sorunlara doğrudan çözüm arayan kadınlar da vardır.
Bana göre asıl ayrım cinsiyetten çok kişilik, aile kültürü, yaş, eğitim, ilişki deneyimleri ve iletişim alışkanlıkları üzerinden kurulmalı.
Sitemin Psikolojik Tarafı: “Beni Görmeni İstiyorum” Mesajı
Sitemin altında çoğu zaman açıkça söylenmeyen bir ihtiyaç bulunabilir: görülmek, önemsenmek, anlaşılmak veya değerli hissetmek.
Bir insan “Üç gündür mesajımı cevaplamadın” dediğinde görünürde konuşulan şey mesajdır. Fakat asıl mesele bazen mesaj değil, “Beni önemsiyor musun?” sorusudur.
Bu nedenle sitemi yalnızca negatif bir duygu olarak değerlendirmek bana doğru gelmiyor. Sitem bazen ilişkinin onarılması için bir fırsat yaratabilir. Kişi rahatsız olduğu şeyi dile getiriyor ve karşı taraf da savunmaya geçmek yerine dinliyorsa, ilişkinin sınırları ve beklentileri daha açık hale gelebilir.
Ancak sitem sürekli tekrarlandığında başka bir sorun ortaya çıkar. Her olayın geçmişteki bütün kırgınlıkları yeniden gündeme getirmesi, ilişkinin iletişimden çok hesaplaşmaya dönüşmesine neden olabilir.
Bu noktada sitem ile duygusal manipülasyon arasındaki sınırı da düşünmek gerekir. “Beni üzdün” demek başka, karşı tarafı suçluluk duygusuyla sürekli kontrol etmeye çalışmak başkadır.
Sosyal Medya Çağında Sitemin Değişen Biçimi
Sosyal medya sitemin ifade edilme biçimini ciddi şekilde değiştirdi. Eskiden bir kırgınlık doğrudan telefonla veya yüz yüze konuşulurken bugün sosyal medya paylaşımı üzerinden dolaylı biçimde aktarılabiliyor.
“Bazı insanlar değer verdiklerinin kıymetini kaybedince anlıyor.”
“Kimseye verdiğin değeri hak ettiğinden fazla verme.”